اختلالات روانی شامل طیف گسترده‌ای از شرایط و بیماری‌ها هستند که بر افکار، احساسات، رفتار و عملکرد روزمره افراد تأثیر می‌گذارند. برخی از شایع‌ترین انواع این اختلالات عبارت‌اند از:
اختلالات اضطرابی
افراد مبتلا به اختلالات اضطرابی در مواجهه با اشیا، موقعیت‌ها یا شرایط خاص، ترس و نگرانی شدیدی را تجربه می‌کنند. این احساسات ممکن است با نشانه‌های جسمی اضطراب یا حمله هراس، مانند افزایش ضربان قلب و تعریق، همراه باشند.
زمانی می‌توان اضطراب را نشانه‌ای از یک اختلال دانست که واکنش فرد با شرایط موجود تناسب نداشته باشد، کنترل آن برای فرد دشوار باشد یا در عملکرد طبیعی و فعالیت‌های روزمره او اختلال ایجاد کند.
اختلال اضطراب فراگیر، اختلال هراس، اختلال اضطراب اجتماعی و فوبیاهای اختصاصی از انواع اختلالات اضطرابی هستند.
اختلالات خلقی
اختلالات خلقی که با عنوان اختلالات عاطفی نیز شناخته می‌شوند، با احساس مداوم غم و اندوه، دوره‌هایی از شادی بیش از حد یا نوسان میان احساس شادی شدید و غم عمیق مشخص می‌شوند.
از شایع‌ترین اختلالات این گروه می‌توان به افسردگی، اختلال دوقطبی و اختلال ادواری‌خویی (سیکلوتایمی) اشاره کرد.
اختلالات روان‌پریشی
اختلالات روان‌پریشی بر ادراک، آگاهی و فرایند تفکر فرد تأثیر می‌گذارند و می‌توانند درک او از واقعیت را مختل کنند.
دو مورد از شایع‌ترین نشانه‌های این اختلالات عبارت‌اند از:
• توهم: تجربه ادراک‌هایی که منشأ خارجی واقعی ندارند؛ مانند شنیدن صداهایی که در واقعیت وجود ندارند.
• هذیان: باورهای نادرست و راسخی که فرد، با وجود شواهد مخالف، آن‌ها را واقعی و صحیح می‌داند.
اسکیزوفرنی یکی از نمونه‌های اختلالات روان‌پریشی است.
اختلالات خوردن
اختلالات خوردن با الگوهای ناسالم و گاه شدید در افکار، احساسات و رفتارهای مرتبط با غذا، وزن و تصویر ذهنی فرد از بدن خود مشخص می‌شوند.
از شایع‌ترین اختلالات این گروه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
• بی‌اشتهایی عصبی (آنورکسیا نرووزا)
• پرخوری عصبی (بولیمیا نرووزا)
• اختلال پرخوری افراطی (پرخوری دوره‌ای)
این اختلالات می‌توانند سلامت جسمی و روانی فرد را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار دهند.
اختلالات کنترل تکانه و اعتیاد
افراد مبتلا به اختلالات کنترل تکانه در مقاومت در برابر میل‌ها و تکانه‌هایی که ممکن است به خودشان یا دیگران آسیب برسانند، با مشکل مواجه می‌شوند. آتش‌افروزی عمدی و بیمارگونه (پیرومانیا)، دزدی بیمارگونه (کلپتومانیا) و قمار اجباری از نمونه‌های مشکلات مرتبط با کنترل تکانه هستند. همچنین، الکل و مواد مخدر از عوامل شایع اعتیاد به شمار می‌روند. در برخی موارد، وابستگی به این مواد یا رفتارها چنان شدت می‌گیرد که فرد مسئولیت‌های روزمره و روابط اجتماعی خود را نادیده می‌گیرد.
اختلالات شخصیت
اختلالات شخصیت با الگوهای پایدار، انعطاف‌ناپذیر و ناسازگار در تفکر، احساسات و رفتار مشخص می‌شوند. این الگوها ممکن است موجب ناراحتی فرد یا ایجاد مشکلاتی در محیط کار، تحصیل و روابط اجتماعی او شوند. در این اختلالات، الگوهای رفتاری و فکری فرد تفاوت قابل‌توجهی با انتظارات محیط اجتماعی دارند و ممکن است عملکرد طبیعی او را مختل کنند.
اختلال شخصیت ضداجتماعی، اختلال شخصیت وسواسی‌ـ‌جبری، اختلال شخصیت نمایشی، اختلال شخصیت اسکیزوئید و اختلال شخصیت پارانوئید از نمونه‌های این گروه هستند.
اختلال وسواس فکری‌ـ‌عملی (OCD)
افراد مبتلا به اختلال وسواس فکری‌ـ‌عملی ممکن است افکار، تصاویر ذهنی یا امیال ناخواسته و تکرارشونده‌ای را تجربه کنند که موجب اضطراب و ناراحتی آن‌ها می‌شوند. این افکار وسواس‌های فکری نام دارند. برای کاهش اضطراب ناشی از این افکار، فرد ممکن است احساس کند مجبور است رفتارها یا اعمال ذهنی خاصی را به‌صورت تکراری انجام دهد که به آن‌ها وسواس‌های عملی گفته می‌شود.
برای مثال، فردی که ترس شدیدی از آلودگی و میکروب دارد، ممکن است بارها و به‌صورت افراطی دست‌های خود را بشوید.
اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
اختلال استرس پس از سانحه ممکن است پس از تجربه یا مواجهه با رویدادهای آسیب‌زایی مانند آزار جسمی یا جنسی، مرگ ناگهانی یکی از عزیزان یا بلایای طبیعی ایجاد شود. افراد مبتلا ممکن است برای مدت طولانی با خاطرات و افکار آزاردهنده مربوط به حادثه، کابوس‌ها، احساس ترس یا کرختی عاطفی مواجه باشند. این علائم می‌توانند بر روابط فرد و عملکرد روزمره او تأثیر بگذارند.
سایر انواع اختلالات روانی
علاوه بر موارد بالا، اختلالات دیگری نیز وجود دارند که ممکن است شیوع کمتری داشته باشند یا در دسته‌بندی‌های تخصصی متفاوتی قرار بگیرند.
اختلالات مرتبط با پاسخ به استرس
این اختلالات زمانی بروز می‌کنند که فرد در واکنش به یک رویداد یا موقعیت استرس‌زا، علائم عاطفی یا رفتاری قابل‌توجهی را تجربه کند. عوامل استرس‌زا می‌توانند شامل بلایای طبیعی مانند زلزله و گردباد، حوادثی مانند تصادف رانندگی، تشخیص یک بیماری جدی یا مشکلات بین‌فردی مانند طلاق، مرگ یکی از عزیزان، ازدست‌دادن شغل و مشکلات مرتبط با مصرف مواد باشند.
در اختلال سازگاری، علائم معمولاً طی سه ماه پس از وقوع عامل استرس‌زا ظاهر می‌شوند و با برطرف‌شدن عامل استرس‌زا، معمولاً بیش از شش ماه ادامه پیدا نمی‌کنند. البته مدت و روند علائم به شرایط فرد بستگی دارد.
اختلالات تجزیه‌ای
اختلالات تجزیه‌ای با اختلالات قابل‌توجه در حافظه، آگاهی، هویت یا ادراک فرد از خود و محیط اطراف مشخص می‌شوند. این اختلالات اغلب با استرس شدید یا تجربه رویدادهای آسیب‌زا ارتباط دارند و ممکن است پس از تجربه یا مشاهده حوادث دشوار ایجاد شوند. اختلال هویت تجزیه‌ای که در گذشته اختلال چندشخصیتی نامیده می‌شد، و اختلال مسخ شخصیت از نمونه‌های این گروه هستند.
اختلالات ساختگی
در اختلالات ساختگی، فرد به‌طور آگاهانه و عمدی علائم جسمی یا روانی ایجاد می‌کند یا وجود آن‌ها را گزارش می‌دهد تا در جایگاه یک بیمار یا فرد نیازمند مراقبت قرار بگیرد. این وضعیت با تظاهر به بیماری برای کسب منافع بیرونی، مانند دریافت پول یا فرار از مسئولیت، تفاوت دارد؛ زیرا در اختلال ساختگی، هدف اصلی معمولاً پذیرفته‌شدن در نقش بیمار است.
اختلالات مرتبط با عملکرد جنسی
این دسته از مشکلات می‌توانند بر میل جنسی، عملکرد جنسی یا رفتارهای مرتبط با آن تأثیر بگذارند. اختلالات عملکرد جنسی و برخی اختلالات مرتبط با رفتارهای جنسی در این گروه قرار می‌گیرند. لازم به ذکر است که مسائل مربوط به هویت جنسیتی به‌خودی‌خود بیماری روانی محسوب نمی‌شوند.
اختلالات علائم جسمانی
افراد مبتلا به اختلال علائم جسمانی، نگرانی و ناراحتی قابل‌توجه و گاه نامتناسبی درباره علائم جسمی خود تجربه می‌کنند. این علائم ممکن است شامل درد یا نشانه‌های دیگری باشند که بر زندگی روزمره فرد تأثیر می‌گذارند. شدت نگرانی و درگیری ذهنی فرد با علائم جسمی می‌تواند بیش از حد انتظار باشد؛ حتی زمانی که علت پزشکی مشخصی برای تمام علائم پیدا نمی‌شود. این اختلال به معنای خیالی‌بودن علائم نیست و وجود یک بیماری جسمی نیز لزوماً آن را رد نمی‌کند.
اختلالات تیک
اختلالات تیک با حرکات یا صداهای ناگهانی، سریع، تکرارشونده و غیرارادی مشخص می‌شوند. تیک‌های حرکتی شامل حرکات ناخواسته بدن هستند و تیک‌های صوتی به تولید صداهای غیرارادی گفته می‌شود. سندرم تورت یکی از شناخته‌شده‌ترین اختلالات این گروه است.
سایر بیماری‌ها و شرایط مرتبط با مغز
برخی بیماری‌ها و شرایط دیگر، از جمله بعضی اختلالات خواب و انواع زوال عقل، نیز به دلیل تأثیرگذاری بر عملکرد مغز و توانایی‌های شناختی، ممکن است در منابع عمومی در کنار اختلالات روانی مطرح شوند. بیماری آلزایمر یکی از نمونه‌های زوال عقل است که می‌تواند حافظه، تفکر و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره را تحت تأثیر قرار دهد.
نکته مهم: اختلالات روانی طیف گسترده‌ای دارند و علائم آن‌ها ممکن است از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد. وجود یک یا چند نشانه به‌تنهایی به معنای ابتلا به یک اختلال روانی نیست. تشخیص دقیق باید توسط متخصص سلامت روان و بر اساس ارزیابی بالینی انجام شود.
ارتباط ژنتیک با سلامت اعصاب و روان
عوامل ژنتیکی در کنار محیط زندگی، تجربیات فردی و سبک زندگی می‌توانند در تفاوت‌های فردی و استعداد ابتلا به برخی اختلالات روانی نقش داشته باشند. بررسی این عوامل می‌تواند به شناخت بهتر زمینه‌های ژنتیکی مرتبط با سلامت روان کمک کند؛ البته استعداد ژنتیکی به معنای ابتلای قطعی به یک اختلال نیست.
گزارش سلامت اعصاب و روان حنیفا با بررسی ۲۴ شاخص ژنتیکی مرتبط با سلامت روان و عملکرد سیستم عصبی، به شما کمک می‌کند شناخت دقیق‌تری از زمینه‌های ژنتیکی مرتبط با این حوزه به دست آورید. نتایج این گزارش می‌توانند در کنار سوابق خانوادگی، شرایط محیطی و ارزیابی تخصصی، به آگاهی بیشتر درباره سلامت اعصاب و روان و تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر برای مراقبت از آن کمک کنند.
همچنین، اطلاعات ژنتیکی در برخی شرایط می‌توانند به پزشک در بررسی گزینه‌های درمانی کمک کنند؛ با این حال، این گزارش به‌تنهایی ابزار تشخیص اختلالات روانی یا تعیین قطعی داروی مناسب نیست.
