بیشتر افرادی که به ALL (لوسمی حاد لنفوسیتی، که با نام لوسمی لنفوبلاستیک حاد نیز شناخته میشود) مبتلا هستند، یک یا چند عامل خطر شناخته شده دارند. اما حتی زمانی که فرد یک یا چند عامل خطر برای ALL داشته باشد، تشخیص اینکه آیا این عوامل واقعا باعث ایجاد لوسمی شدهاند یا نه، میتواند بسیار دشوار باشد.
هنوز اطلاع دقیقی وجود ندارد که در بیشتر افراد چه چیزی سبب بروز ALL میشود، اما پژوهشگران برای درک این موضوع که تغییرات در ژنها و کروموزومها ممکن است چه نقشی در این بیماری داشته باشند، در تلاش هستند.
چگونه تغییرات ژنی میتوانند منجر به لوسمی شوند؟
ژنها دستورالعملهایی هستند که درون هر سلول بدن فرد قرار دارند و نحوهی عملکرد آن سلولها را کنترل میکنند. ژنها از DNA ساخته شدهاند و از هر دو والد به ارث میرسند. ژنهای مختلف در بدن وظایف متفاوتی بر عهده دارند. زمانی که این ژنها به درستی عمل میکنند، برخی از آنها:
- به کنترل زمان رشد و تقسیم سلولهای بدن برای ساخت سلولهای جدید کمک میکنند.
- اشتباهات موجود در DNA را ترمیم میکنند.
- باعث میشوند سلولها زمانی که آسیب دیدهاند یا دیگر مورد نیاز نیستند، بمیرند.
اما گاهی اوقات ممکن است در این ژنها تغییرات یا جهشهایی ایجاد شوند که مانع از عملکرد صحیح آنها خواهند شد. این موضوع ممکن است سبب شود سلولها به صورت کنترل نشده رشد کنند که میتواند منجر به سرطان گردد.
هنگامی که این نوع تغییرات ژنی در سلولهای مغز استخوان (جایی که سلولهای خونی جدید در آن ساخته میشوند) رخ میدهند، گاهی اوقات به ALL یا نوع دیگری از لوسمی منجر میشوند.
تغییرات ژنی و کروموزومی در سلولهای ALL
DNA موجود در هر سلول در رشتههای بلندی قرار دارند که به آنها کروموزوم گفته میشود. هر بار که یک سلول به دو سلول جدید تقسیم گردد، باید یک نسخهی جدید از کروموزومهای خود بسازد. این فرآیند کاملا بینقص نیست. گاهی اوقات خطاهایی رخ میدهند که بر ژنهای موجود درون کروموزومها تاثیر میگذارند.
- جهش در بسیاری از ژنهای مختلف را میتوان در سلولهای ALL یافت.
- تغییرات بزرگتر در یک یا چند کروموزوم نیز شایع هستند.
اگرچه تغییرات کروموزومی شامل بخشهای بزرگی از DNA میشوند، مشکلات ناشی از این تغییرات، به احتمال زیاد به علت جهش در فقط یک ژن (یا احتمالا چند ژن) روی آن کروموزوم هستند. چندین نوع تغییر کروموزومی ممکن است در سلولهای ALL یافت شوند.
جابهجاییهای کروموزومی
جابهجاییها (Translocations) شایعترین نوع تغییر کروموزومی هستند که میتوانند منجر به بروز لوسمی شوند. جابهجایی به این معنا است که بخشی از DNA یک کروموزوم جدا شده و به کروموزوم دیگری متصل میگردد. محلی از کروموزوم که شکست در آن اتفاق میافتد، میتواند بر ژنهای مجاور تاثیر بگذارد.
برای مثال این تغییر میتواند ژنهایی را که به رشد سلولها کمک میکنند (انکوژنها یا Oncogenes)، فعال کند یا ژنهایی را که به طور معمول به بلوغ سلول کمک میکنند (ژنهای سرکوبگر تومور یا Tumor Suppressor Genes) غیرفعال سازد.
کروموزوم فیلادلفیا
شایعترین جابهجایی در ALL بزرگسالان، کروموزوم فیلادلفیا (Philadelphia Chromosome) نام دارد. این تغییر حاصل جابهحایی DNA بین کروموزومهای 9 و 22 است. این جابهجایی منجر به ایجاد انکوژن میشود.
جابهجاییهای کمتر شایع
جابهجاییهای بسیار دیگری نیز ممکن است رخ دهند که شیوع کمتری دارند، از جمله جابهجایی بین کروموزومهای 4 و 11، کروموزومهای 12 و 21 و کروموزومهای 1 و 19.
تعداد بیش از حد یا کمتر از حد طبیعی کروموزومها
سلولهای طبیعی دارای 46 کروموزوم (23 جفت 2 تایی) هستند. در برخی افراد، سلولهای ALL بدون اینکه تغییر کروموزومی واضح دیگری وجود داشته باشد، تعداد کروموزومهای کمتر یا بیشتری دارند. این وضعیت میتواند باعث شود تعداد نسخههای برخی ژنهای موثر بر رشد سلول، بیش از حد یا کمتر از حد طبیعی باشد:
- در هایپردیپلوئیدی (Hyperdiploidy)، سلولهای ALL بیش از 50 کروموزوم دارند.
- در هیپودیپلوئیدی (Hypodiploidy)، سلولهای ALL کمتر از 44 کروموزوم دارند.
سایر تغییرات کروموزومی
گاهی اوقات تغییرات کروموزومی دیگری نیز در سلولهای ALL یافت میشوند، اگرچه شیوع کمتری دارند. این تغییرات شامل موارد زیر هستند:
- حذفها (Deletions): از دست رفتن بخشی از یک کروموزوم
- وارونگیها (Inversions): بازآرایی DNA درون بخشی از یک کروموزوم
- افزایشها یا تکثیرها (Additions یا Duplications): ایجاد یک نسخهی اضافی از بخشی از یک کروموزوم یا تمام آن (داشتن سه نسخهی کامل از یک کروموزوم را تریزومی (Trisomy) مینامند.
چگونه تغییرات کروموزومی و ژنی بر رشد سلول تاثیر میگذارند؟
هر نوع تغییر کروموزومی ممکن است بر ژنهایی تاثیر بگذارد که به کنترل رشد یک سلول کمک میکنند. گاهی اوقات این نوع ژنها بدون اینکه کل کروموزوم تحت تاثیر قرار گرفته باشد، دچار تغییر (جهش) میشوند. برخی از این تغییرات ممکن است باعث شوند سلولهای مغز استخوان به سلولهای لوسمی تبدیل شوند.
تغییرات دیگری ممکن است پس از شکلگیری لوسمی ایجاد شوند و این تغییرات میتوانند بر سرعت رشد سلولهای لوسمی یا میزان پاسخ آنها به برخی درمانهای خاص تاثیر بگذارند. ALLها دارای زیرگروههای مختلفی هستند و حتی داخل یک زیرگروه نیز همهی موارد ALL دارای تغییرات ژنی یا کروموزومی یکسان نیستند.
برخی تغییرات شایعتر از سایرین هستند و به نظر میرسد برخی از آنها نسبت به تغییرات دیگر تاثیر بیشتری بر پیشآگهی یا چشمانداز بیماری فرد داشته باشند.
آیا تغییرات ژنی ALL از یکی از والدین به ارث میرسند؟
تغییرات ژنی میتوانند از یکی از والدین به ارث برسند یا در طول زندگی فرد ایجاد شوند. برخی از افراد مبتلا به انواع خاصی از سرطان، جهشهای ژنی را از یک والد خود به ارث بردهاند که خطر ابتلا به آن بیماری را افزایش میدهد.
- معمولا جهشهای ژنی مرتبط با ALL در طول زندگی فرد ایجاد میشوند و از یک والد به ارث نمیرسند.
- جهشهای ژنی ارثی علت شایع ALL نیستند (اگرچه برخی سندرمهای ژنتیکی که ممکن است احتمال ابتلا به ALL را افزایش دهند، عامل خطر محسوب میشوند).
این تغییرات ژنی چگونه ایجاد میشوند؟
گاهی اوقات تغییرات ژنی مرتبط با ALL ممکن است به دلیل عوامل بیرونی مانند قرار گرفتن در معرض تشعشعات یا مواد شیمیایی سرطانزا ایجاد شوند اما در بیشتر موارد دلیل ایجاد آنها مشخص نیست. بسیاری از این تغییرات ژنی احتمالا صرفا رویدادهای تصادفی هستند که گاهی درون یک سلول بدون اینکه علت بیرونی داشته باشند، اتفاق میافتند.
این تغییرات میتوانند با افزایش سن در سلولهای ما تجمع پیدا کنند و این امر ممکن است تا حدی توضیح آن باشد که چرا ALL در بزرگسالان با بالا رفتن سن شایعتر میگردد.
نقش گزارش ژنتیک سرطان حنیفا در پیشآگهی و پیشگیری
با توجه به نقش تغییرات ژنتیکی در ایجاد و پیشرفت برخی سرطانها، بررسی این زمینه میتواند در شناسایی افرادی که از نظر ژنتیکی در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به برخی سرطانها قرار دارند، موثر باشد.
گزارش ژنتیک سرطان حنیفا با رویکرد پیشگیری و پیشآگهی و با بررسی تغییرات ژنتیکی مرتبط با 52 نوع سرطان مختلف، به ارزیابی میزان استعداد ژنتیکی فرد در جهت ابتلا به این سرطانها یاریرسان خواهد بود. این اطلاعات میتوانند در کنار سابقهی خانوادگی، شرایط فردی و نظر پزشک، به شناسایی زودتر افراد پرخطر و اتخاذ تصمیمات مناسبتر برای پیگیری، غربالگری و اقدامات پیشگیرانه کمک کنند.
